7032 سال از زايش مهر ، ايزد نگهبان آفتاب ، گذشت ...


" شب چله " خوش و خرم ...




ایرانیان باستان با این باور که فردای شب چله با دمیدن خورشید، روزها بلندتر می‌شوند و تابش نور ایزدی افزونی می‌یابد، پايان پاییز و آغاز زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می‌خواندند و برای آن جشن بزرگی برپا می‌کردند و از این رو به دهمین ماه سال دی (به معنای روز) می‌گفتند که ماه زايش خورشید بود.

اين شب در خراسان به "شب چله" نامي و دارای پیشنیه دیرینه‌ای است و مردم در این شب با شركت در شب نشینی‌های بلند و خوردن گونه هاي میوه مانند هندوانه، انار و خربزه و خشكبار تلاش در بهتر گذراندن بلندترین شب سال دارند.
بردن هدیه به خانه اروس (عروس) با نام "شب چله‌ای " از دیگر مراسم اين شب در استان خراسان به ویژه خراسان جنوبی است.
یكی از آیین‌های ویژه شب چله در استان خراسان جنوبی برگزاری مراسم "كف زدن" است. در این مراسم ریشه گیاهی به نام چوبك را كه در این دیار به "بیخ" نامي است، در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن، در كاسه بزرگ سفالی به نام "تغار" می‌ریزند. مردان و جوانان فامیل با دسته‌ای از چوب‌های نازك درخت انار به نام "دسته گز" آبگون (مایع) را آنقدر هم می‌زنند تا به مانند كف درآید و این كار باید در جاي سرد انجام گیرد تا آبگون (مایع) كف كند.
كف آماده شده با پيوستن به شیره شكر آماده خوردن شده و پس از آراستن با مغز گردو و پسته برای پذیرایی مهمانان برده می‌شود. در این میان گروهی از جوانان پيش از خوردن كف‌ها با پرتاب آن به سوی همدیگر و مالیدن كف به سر و صورت یكدیگر شادی را به گرد مهمانان می‌افزایند.


ولي در استان اسپهان نیز از پيشين، آیین‌های ویژه‌ای وجود داشته كه كم و بیش هنوز هم دنباله دارد . به باور اسپهاني های پيشين، زمستان به دو بخش "چله" و "چله‌كوچیكه" بوده است كه زمان چله از آغاز دیماه تا ‪ بهمن بود اما "چله كوچیكه" از دهم بهمن آغاز می‌شد و تا سی بهمن دنباله داشت. آیین برگزاری شب چله در اسپهان در دو شب به دو نام "چله زری" (ماده) و"عمو چله"(نر) بخش می‌شود.  آیین شب چله در شهر اسپهان خانوادگی برگزار می‌شده است و با پهن كردن سفره‌ ای با عنوان "سفره شب چله"، این شب را گرامی می‌داشتند
هندوانه به‌ نماي گرد كه برونش سبز و درونش سرخ است و نماد خورشید ميباشد، در جايگاه ارزنده ترين میوه بر سر سفره چله جاي می‌گیرد. از دیگر بخشهای این آیین در اسپهان پهن كردن پوشاك و رخت خوابها در هوای آزاد بویژه در برابر خورشید براي خوش آمدگویی به "عمو چله" و "چله زری" بوده است.


در استان كرمانشاه نیز كه از شهرهای باستانی و كهن ایران زمین است، شب یلدا از جایگاه ویژه‌ای در میان مردم برخوردار است و همواره با مراسم زیبا و با شكوهی همراه است. مردم استان كرمانشاه براساس آیینی كهن در این شب بیدار می‌مانند تا با چكامه خواندن، داستان گفتن، فال حافظ گرفتن و آجیل خوردن با مادر جهان در زادن خورشید همراهی و همدردی كنند. میوه‌هایی نیز دراین شب خورده می‌شود كه به گونه‌ای نمادی از خورشید است مانند هندوانه سرخ، انار سرخ، سیب سرخ و یا لیموی زرد، داستانهایی از مهر جاودانه شیرین و فرهاد، رستم و سهراب، داستان حسین كرد شبستری و خواندن سروده هاي زیبا و دلنشین شامی كرمانشاهی در گذشته ، بستر رنگين شب چله در كرمانشاه بود.
آن روزها افراد فامیل بنا بر رسمی دیرینه به خانه بزرگترین فرد فامیل كه معمولا پدر بزرگ و مادر بزرگ بودند می‌رفتند و با تكاندن برفهای زمستان از لباس هایشان در گرمای آرامش بخش كرسی فرو می‌رفتند. افراد فامیل بر سر یك سفره باهم شام می‌خوردند و بر روی سفره مخصوص این شب خوردنیهای متنوعی چیده می‌شد.


مردم استان زاهدان نیز بر مبناي یك آيين دیرینه در شب چله در خانه بزرگ خاندان خویش گردهم می‌آیند و به داستانهايي كه پدربزرگ‌ها و مادر بزرگ‌ها برایشان ميگويند گوش می‌دهند.
برگزاری جشن‌ها و نشست‌های خانوادگی همراه‌باگروهی از باورهاي افسانه ای، شبی به ياد ماندني را برای خانواده‌های زاهدانی به‌ ويژه كودكان ونوجوانان فراهم می‌كند. گفتن داستان، گرفتن فال حافظ، بازی‌های گروهي مانند گل یا پوچ و گفتن بزله را از سرگرمی‌های شب چله در این استان ميتوان برشمرد.

استان آذربایجان‌ نیز به نام یكی از تيره های زرخیز ایران زمین برای زنده نگه داشتن این شب بیادماندنی برای خود آيين ویژه‌ای دارند كه به پاره‌ای از آنان اشاره می‌شود. بيشتر مردم آذربایجان در شب چله "هندوانه چله" (چیلله قارپیزی) می‌خورند و باورمندند باخوردن هندوانه، لرز و سوز سرما به تنشان راه نداشته و سرمای زمستان را حس نمی‌كنند.
در بیشتر شهرها و روستاهای آذربایجان آيين بر این است كه كسانی كه نامزد هستند در بازه ي نامزدی در این شب برای نامزدهای خود "خوانچه " می‌فرستند و هر خانداني در هر چه بهتر بودن این خوانچه‌ها كمك می‌كنند. درون اين خوانچه‌ها از شیرینی، پرتقال، سیب، انار، هندوانه، آیینه و پارچه كه با پولك و تور تزیین می‌شود پر شده است . هنگام شامگاه، زنان فامیل پيشكشي براي یادگاري به خانه داماد آورده و به جشن و پایكوبی می‌پردازند.
سپس خوانچه های آماده را بر سر افرادی كه شناخته شده گذاشته و روانه خانه اروس می‌كنند ..


شب چله تهران نیز با میوه‌های تازه پاییز ، میوه‌های خشك شده تابستان آجیل ويژه شب چله، شیرینی و هندوانه به بامداد می‌رسید. تهرانیان پيشين درهمه جشنهاي خود آيين زيباي گردهمايي در منزل بزرگتر خانواده را نگه می‌داشتند. از آيين چله تهران، خوردن میوه‌های تابستانی مانند هندوانه است كه به شوندِ نزدیكی بازار ورامين با تهران، میوه هندوانه در خوراكی‌های شب چله ي تهرانیان جايگاه ويژه اي دارد.
آجیل شب چله نیز از دیگر خوراكيهاي تهرانی‌ها است كه نشانی از باورهاي مردمان تهران گذشته به ويژگيهاي گوناگون میوه‌های خشك شده است كه با نماد "آخشیج "(تضادها) كاربرد داشته است. ولی تهرانی‌ها شب چله را همه ساله جشن می‌گیرند تا آيينهای زیبای پيشين در لابلای زندگی نوگرايانه شهرنشینیشان نگهداري شود.